REVITALIZACIJA VELIKOG BAČKOG KANALA
NA POTEZU VRBAS – KULA
Tomislav Đivuljskij,građ.inž.hidro.
JP "Direkcija za izgradnju", Vrbas
tomislav.djivuljskij@dirvrbas.co.yu
Rezime: Ubrzanom industrijalizacijom i nebrigom za prečišćavanje industrijskih i komunalnih otpadnih voda basena Vrbas-Kula-Crvenka tokom druge polovine XX veka Veliki bački kanal je postao najzagađeniji vodotok u Srbiji, pa i u Evropi. Devedesetih godina prošlog veka su započele aktivnosti na sagledavanju problematike zagađenja i koncipiranju rešenja za prečišćavanje otpadnih voda industrije i stanovništva, a što nije realizovano zbog ekonomskih sankcija i ratova na našim prostorima.
Dizanjem kapaciteta u oblasti zaštite životne sredine opštine Vrbas i Ministarstva zaštite životne sredine RS (Program ECBP 2003 – EAR) i angažovanjem vodećih inostranih i domaćih instituta u oblasti zaštite voda koncipirano je sveobuhvatno rešenje za revitalizaciju Velikog bačkog kanala. U radu je prikazan razvoj rešenja koje obuhvata : Sistem za prikupljanje (kanalizaciona mreža u Vrbasu i Kuli), transport (Magistralni kolektor Vrbas-Kula) i prečišćavanje otpadnih voda (CPPOV kapaciteta 125 000 ES), Sistem za prikupljanje i transport otpadnih voda naseljenih mesta opštine Vrbas i Čišćenje i reviztalizaciju Velikog bačkog kanala u dužini od 6 km kroz naselje Vrbas.
Ključne reči:Veliki bački kanal, najzagađeniji vodotok, prečišćavanje otpadnih voda, magistralni kolektor, revitalizacija
UVOD
Izgradnjom Velikog Bačkog kanala od Bezdana na Dunavu do Bečeja na Tisi u duzini od 123 km ( 1802.god. ) prvenstveno je znatno skraćen vodeni put kojim se dopremala so iz Rumunije, Tisom a zatim Dunavom, na Bečki dvor, a značajna je i njegova uloga u isušivanju močvarnih prostranstava Bačke i njihovo pretvaranje u plodne oranice. U vreme izgradnje kanala to je bio najveći graditeljski poduhvat u Austro-ugarskoj carevini: kanal je kopan ručno, a količina iskopane zemlje je bila ravna iskopu Sueckog kanala. Kasnije, u XX veku, Veliki Bački kanal je postao okosnica Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav, jednog od najvećih hidrosistema u Evropi.
Ubrzana industrijalizacija uz nebrigu za prečišćavanje industrijskih i komunalnih otpadnih voda basena Vrbas-Kula-Crvenka tokom druge polovine XX veka pretvorila je Veliki Bački kanal u kolektor otpadnih voda, te je danas najzagađeniji vodotok u Srbiji, pa i u Evropi.
|
Beograd |
Novi Sad |
Vrbas-Kula |
Stanovništvo |
1,600.000 |
300.000 |
94.500 |
Ispuštanje organskih materija BPK t/god. |
35.000 |
6.750 |
10.000 |
Recipijent |
Dunav |
Dunav |
Veliki Bački kanal |
Protok m3/s |
6.000 |
6.000 |
1 -5 |
Tabela 1 – Poređenje organskog zagađenja Velikog Bačkog kanala sa lokacijama na Dunavu
POČETNE AKTIVNOSTI NA REŠAVANJU PROBLEMA
Devedesetih godina prošlog veka započele su aktivnosti na sagledavanju problematike zagađenja Velikog Bačkog kanala i koncipiranju rešenja za prečišćavanja otpadnih voda industrije i stanovništva. IGV-Subotica je izradio 1986.god. Studiju o otpadnim vodama regiona Vrbas-Kula-Crvenka kojom su identifikovani zagađivači: Fabrika šećera "Crvenka", fabrika alkohola "Panon" i Fabrika biskvita "Jafa" u Crvenki, Fabrika štofova "Sloboda", Fabrika koža "Eterna" i Fabrika sanitarnih armatura "Istra" u Kuli, Fabrika šećera "Bačka", Mesna industrija "Carnex", Svinjogojska farma "Farmacoop" i "Vital" u Vrbasu, kao i komunalne otpadne vode naselja Crvenka, Kula i Vrbas. Studijom je razmatrano deset varijantnih rešenja za prečišćavanje otpadnih voda i kao ekonomski i tehnički najracionalnije odabrano je sledeće: na Centralnom postrojenju za preradu otpadnih voda ( CPPOV ) se prečišćavaju primarno tretirane otpadne vode industrija "Sloboda", "Eterna", "Istra", "Carnex" i "Vital" i stanovništva Kule i Vrbasa. Otpadne vode dveju fabrika šećera, fabrike alkohola i svinjogojske farme tretiraju se, svaka ponaosob, zasebno zbog ogromnog biološkog i hidrauličkog opterećenja i sezonskog karaktera te bi zajedničko tretiranje bilo neracionalno. CPPOV je lociran na kanalu Bogojevo-Bečej uzvodno od "triangla" sa Velikim Bačkim kanalom. Za ovakvo rešenje Građevinski fakultet-subotica je izradio Idejni projekat CPPOV Vrbas-Kula kapaciteta 300 000 ES.
Shema 1 – Zagađivači Velikog Bačkog kanala
Ovim rešenjem otpadne vode se prikupljaju i transportuju do CPPOV Magistralnim kolektorom CPPOV-Vrbas-Kula u dušini od 12 km. Hidrozavod-DTD iz Novog Sada je 1991.god. izradio Glavni projekat Magistralnog kolektora. U periodu 1994.-1997.god. Opština Vrbas je finansirala izgradnju I i II faze Magistralnog kolektora od km 0+000 do km 3+650 prečnika 1200 mm, za šta je utrošeno oko 2,0 miliona Eura.
Nakon toga je nastao zastoj u realizaciji ovog projekta usled ekonomskih sankcija i ratova na našim prostorima.
NASTAVAK AKTIVNOSTI
Izgradnjom kapaciteta u oblasti zaštite životne sredine Opštine Vrbas i Ministarstva zaštite životne sredine RS ( Program ECPB 2003 – finansiran od strane EAR ) i angažovanjem vodećih inostranih i domaćih instituta u oblasti zaštite i prečišćavanja voda inovirano je pređašnje i koncipirano je sveobuhvatno rešenje Revitalizacije Velikog Bačkog kanala. U periodu 2004.-2005.god. tokom izrade Lokalnog ekološkog akcionog plana ( LEAP ) Opštine Vrbas kao prioritetan cilj je određena Revitalizacija Velikog Bačkog kanala i svi koraci i akcije potrebni za realizaciju tog cilja usaglašeni su sa aktivnostima kojim je rukovodio Norveški institut za istraživanje voda ( NIVA ) i Dekonta ( Češka Republika ).
NIVA je tokom 2004.-2006.god. radila na ispitivanju ulaznih podataka zagađenja iz industrije i stanovništva na predmetnom području i preispitivanju projektnih rešenja iz prethodnog perioda. Potvrđena je opravdanost zajedničkog prečišćavanja idnustrijskih i komunalnih otpadnih voda i lokacija CPPOV. Na ispitivanju ulaznih podataka je angažovan i PMF-institut za hemiju iz Novog Sada, a na izradi projektno-tehničke dokumentacije Građevinski fakultet iz Beograda.
Kao finale angažmana NIVA-e izrađena je sledeća projektna i tehnička dokumentacija:
- Generalni projekat CPPOV Vrbasa i Kule ( 4 varijantna rešenja )
- Prethodna studija opravdanosti CPPOV Vrbasa i Kule
- Generalni projekat CPPOV Vrbasa i Kule-opis usvojenog rešenja
- Tenderska dokumentacija CPPOV Vrbasa i Kule za izgradnju po sistemu "ključ u ruke"
Parametar |
Jedinica |
Maksimalna vrednost |
BPK 5 |
mg/l |
25 |
HPK |
mg/l |
125 |
Suspendovane mat., SM |
mg/l |
30 |
Masti i ulja |
mg/l |
0.1 |
Ukupan azot, N tot |
mg/l |
10 |
Ukupan fosfor, P tot |
mg/l |
1 |
Tabela 2 – Zahtevani kvalitet prečišćene vode na izlazu iz CPPOV Vrbasa i Kule
Za CPPOV Vrbasa i Kule usvojeno je tehnološko rešenje: Konvencijalno postrojenje – Postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda biološkim procesom sa aktivnim muljem i anaerobnom obradom mulja. Postrojenje je dimenzionisano na 125 000 ES i sa predračunskom vrednošću od 13,5 miliona Eura.
Shema 2 – Centralno postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda Vrbasa i Kule ( CPPOV )
Putem Razvojne pomoći Češke Republike DEKONTA je u priodu 2004.-2006.god. radila na ispitivanju kontaminiranosti mulja na najugroženijoj deonici Velikog Bačkog kanala od prevodnice "Vrbas" do "triangla" u dužini od 6 km kroz samo naselje Vrbas. Ispitivanjima je utvrđeno da je na predmetnoj deonici kanala istaloženo oko 400 000 m3 mulja kontaminiranog teškim metalima ,poliaromatičnim ugljovodonicima i termotolerantnim koliformnim bakterijama.
Vršena su terenska uzorkovanja, laboratorijske analize kontaminiranog mulja, vršeni su laboratorijski testovi tretmana mulja i, na kraju, pilot testovi tretmana mulja.
Shema 3 – Distribucija sedimenta u Velikom Bačkom kanalu
Kao rezultat obimnih radova izrađena je:
- Studija ocene pilot testova tretmana sedimenata mulja u velikom Bačkom kanalu u Srbiji
Studijom je preporučeno da se u zavisnosti od karaktera kontaminacije tretman mulja vrši metodama: Solidifikacije/stabilizacije, Bioremedijacije i Higijenizacije. Ukupni troškovi tretmana mulja i remedijacije iznose 15,0 miliona Eura, a vreme potrebno za završetak radova je 2 godine.
Opština Vrbas i JP "Direkcija za izgradnju" Vrbas je uporedo sa napred navedenim aktivnostima pribavila sledeću projektnu i tehničku dokumentaciju:
- Izveštaj o izvršenoj stručnoj kontroli Prethodne studije opravdanosti i generalnog projekta CPPOV, Reviziona komisija PS AUG
- Geomehanički elaborat za CPPOV
- Plan detaljne regulacije CPPOV Vrbasa i Kule u Vrbasu
- Studija o proceni uticaja CPPOV Vrbasa i Kule u Vrbasu na životnu sredinu
- Odluka o sanitarno-tehničkim uslovima za ispuštanje otpadnih voda u javnu kanalizaciju
- Generalni projekat sistema za evakuaciju i prečišćavanje otpadnih voda naselja u Opštini Vrbas
IZGRADNJA SISTEMA ZA SAKUPLJANJE I TRANSPORT OTPADNIH VODA
Tokom 2005.-2006.god. nastavljena je izgradnja Magistralnog kolektora – III faze od km 3+650 do km 5+999 prečnika 1200 mm sa Crpnom stanicom "Vrbas" i kolektora otpadnih voda "Vinogradi"- Magistralni kolektor prečnika 500 mm vrednosti 2,0 miliona Eura. Radovi su finansirani donacijom Vlade Kraljevine Norveške u iznosu od 1,25 miliona Eura ,a preostalih 0,75 miliona Eura iz Budžeta Opštine Vrbas.
Shema 4 – Magistralni kolektor CPPOV- Vrbas – Kula L=12km
Sekundarna kanalizaciona mreža u Vrbasu je u potpunosti dovršena tokom 2006.-2007.god. Investiciona vrednost radova je bila 2,0 miliona Eura a finansirana je sredstvima NIP-a u iznosu od 0,45 miliona Eura, Budžeta Opštine Vrbas 1,1 miliona Eura i Mesnog samodoprinosa I MZ-Vrbas u iznosu od 0,45 miliona Eura.
Tokom 2007.god. započela je izgradnja primarne i sekundarne kanalizacione mreže u naseljima Opštine Vrbas i "Južnog kraka kolektora" koji dovodi otpadne vode naselja Ravno Selo, Zmajevo i Bačko Dobro Polje do CPPOV Vrbasa i Kule. Izgrađeno je oko 20 % projektovanih radova u vrednosti oko 2,0 miliona Eura, finansirano od strane Opštine Vrbas.
IZRADA STUDIJE IZVODLJIVOSTI VRBAS
Opština Vrbas, JP "Direkcija za izgradnju" Vrbas i JKP "Standard" su tokom 2007.god. intenzivno sarađivali EAR-om kroz Program podrške izgradnje infrastrukture opština (MIASP) na izradi Studije izvodljivosti Vrbas – Sakupljanje i tretman otpadnih voda.
Obim Studije izvodljivosti: Sačiniti osnovu za finansijsku procenu projekta, koju će izvršiti EAR; Napraviti plan koji se odnosi na institucionalni, organizacioni i finansijski okvir vezan za sistem tretmana otpadnih voda; Napraviti plan izgradnje i funkcionisanja novog postrojenja za tretman otpadnih voda i kanalizacionog sistema, u skladu sa zakonodavstvom i regulatornim okvirom, kao i zakonima u oblasti zaštite životne sredine na nivou Srbije i Evropske unije.
Zaključci i preporuke Studije izvodljivosti: Selima u Opštini Vrbas obezbediti kanalizacioni sistem i obezbediti odvođenje prikupljenih voda na CPPOV,gde bi sve prikupljene vode industrije i stanovništva prečišćene pre ispuštanja u kanal; CPPOV graditi u tri faze ( I faza – kapacitet 100 000 ES prihvata vode iz gradske zone Vrbasa, seoske zone i industrije; II faza – kapacitet 50 000 ES prihvata vode nastale u Kuli,kako stanovništva tako i industrije i III faza koja podrazumeva nadgradnju tehnološkog procesa putem uklanjanja azota i fosfora u skladu sa vodoprivrednim uslovima; Potrebno je formirat novo JKP u cilju upravljanja sistemom za prikupljanje i tretman otpadnih voda. ( Faznost izgradnje CPPOV je predložena zbog izrazitog zaostajanja izgradnje kanalizacione mreže u Kuli ).
Za realizaciju I faze procenjeno je da je potrebno 25,0 miliona Eura, od čega bi se putem donacija iz EU-IPA fondova obezbedilo 18,5 miliona Eura, a ostatak od 6,5 miliona Eura iz domaćih izvora ( NIP, FKU APV, Budžet Opštine Vrbas ).
SARADNJA SA PROGRAMOM UJEDINJENIH NACIJA ZA RAZVOJ – UNDP
Opština Vrbas se 2007.god. "kvalifikovala" problemom Velikog Bačkog kanala za Regionalni program "Jačanje kapaciteta za prevazilaženje problema u životnoj sredini u zemljama Zapadnog Balkana putem saniranja prioritetnih ekoloških crnih tačaka". Tokom realizacije ovog programa uz meke komponente će biti dovršena izgradnja Magistralnog kolektora u dužini od 6 km sa izgradnjom Crpne stanice "Kula". Dovršetkom Magistralnog kolektora stvaraju se uslovi da se prihvate sve otpadne vode industrije i stanovništva koje će se tretirati na CPPOV. Ovaj projekat se finansira putem donacije Vlade Holandije u iznosu od 2,1 milion $ i sredstvima Ekološkog fonda RS u iznosu od 2,0 miliona $.
ZAVRŠNI KORACI
Fokusirajući se na rešavanju tri najveća ekološka problema u Srbiji – Bor, Pančevo i Veliki Bački kanal krajem 2007.god. Ministarstvo zaštite životne sredine formiralo je Radnu grupu za Konačno rešavanje problema zagađenja i čišćenja Velikog Bačkog kanala. Radnu grupu čine predstavnici Ministarstva ZŽS RS, Ekološkog fonda RS,Opština Vrbas i Kula, Fonda za kapitalna ulaganja APV i JVP "Vode Vojvodine". Za konsultanta je određen Institut za vodoprivredu "Jaroslav Černi" iz Beograda.
Zadatak Radne grupe je da obezbedi finansiranje i uskladi sve aktivnosti na Konačnom rešavanju problema zagađenja i čišćenja Velikog Bačkog kanala:
- Završetak Sistema za prikupljanje i transport otpadnih voda i priključenje na CPPOV
- Rekonstrukcija i/ili izgradnja novih uređaja za tretman otpadnih voda industrije koje se priključuju na CPPOV
- Izgradnja i puštanje u rad CPPOV
- Izmuljenje deonice kanala u dužini od 6 km kroz Vrbas ( uključujući potreban tretman ).
Radna grupa je izradila Akcioni plan kojim se sve aktivnosti imaju završiti do decembra 2010. godine .
Literatura
- www.vrbas-niva.net
- Generalni projekat CPPOV Vrbasa i Kule, Građevinski fakultet ( GF ) Beograd, april 2005.g.
- Prethodna studija opravdanosti CPPOV Vrbasa i Kule, GF Beograd, maj 2005.g.
- Generalni projekat CPPOV Vrbasa i Kule – opis usvojenog rešenja, GF Beograd, jun 2006.g.
- Tenderska dokumentacija za CPPOV Vrbasa i Kule za izgradnju po sistemu "ključ u ruke", GF Beograd, jun 2006.g.
- Plan detaljne regulacije CPPOV Vrbasa i Kule u Vrbasu, JP "Direkcija za izgradnju" Vrbas, jun 2007.god.
- Studija o proceni uticaja CPPOV Vrbasa i Kule na životnu sredinu, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, april 2007.g.
- Izveštaj o izvršenoj stručnoj kontroli Generalnog projekta CPPOV Vrbasa i Kule, Reviziona komisija PS za arhitekturu, urbanizam i graditeljstvo, Novi Sad, jun 2006.g.
- Lokalni ekološki akcioni plan Opštine Vrbas,LEAP, 2005.g.
- Nacionalni ekološki akcioni plan RS, NEAP, Predlog, 2006.g.
- Generalni projekat sistema za evakuaciju i prečišćavanje otpadnih voda naselja u Opštini Vrbas, Akva-Projekt, Subotica, april 2007.g.
- Studija ocene pilot testova tretmana sedimenata mulja u Velikom Bačkom kanalu u Srbiji, Dekonta (Češka Republika ), oktobar 2006.g.
- Studija izvodljivosti Vrbas – Sakupljanje i tretman otpadnih voda, Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR), Beograd, novembar 2007.g.
- www.misp-serbia.rs
- www.undp.org.yu/montenegro/rep/index.html
